Пяць гадоў таму малады пісьменнік Сяргей Балахонаў выдаў сваю першую кніжку “Імя грушы”. Дэбют гомельскага настаўніка гісторыі атрымаўся гучны: палова крытыкаў і чытачоў была ў захапленні, ад другой жа паловы маладому літаратару дасталося на арэхі. Чытацкая аудыторыя пакутвала ад амбівалентных думак і меркаванняў, пакуль не вынесла нарэшце прысуд: у беларускую літаратуру вяртаюцца “вялікія формы”, а гэта добрая прыкмета, як бы яно там не было. Насамрэч, “Імя грушы” – гэта, безумоўна, з’ява ў нашай літаратуры: раман, паўнюткі алюзіяў, гумару, дзівоснай лексікі, незвычайны замес з гісторыі, фантастыкі, эзатэрыкі. Сам Балахонаў – таксама гучная з’ява ў беларускім культурным жыцці, гэткі шматгранны “чалавек-аркестр”: і гісторыю дзеткам выкладае, і постмадэрнісцкія творы піша, і песні перакладае. Карэспандэнт “ЛіМа” сустрэлася з пісьменнікам, каб пагаварыць пра поспех мінулы і пра тое, што чакаць нам у будучыні ад гомельскага постмадэрніста.
– Твор “Імя грушы” калісьці анансаваўся як першы беларускі постмадэрнісцкі раман. А нядаўна Зміцер Вішнеў выпусціў свой раман “Замак, пабудаваны з крапівы”. І сярод водгукаў на яго пабачыла знаёмы цэтлік: зноў “першы беларускі постмадэрнісцкі раман”. Ці паспелі вы прачытаць гэты твор? Калісьці Зміцер выказаў свае думкі наконт вашай кнігі “Імя грушы”, магчыма, цяпер вы маглі б штосьці сказаць пра яго раман?– Я не памятаю, каб “Імя грушы” анансаваўся як першы беларускі постмадэрнісцкі раман. Калі недзе такія анонсы і сустракаліся, дык сыходзілі не ад самога аўтара. Я ніколі б не наважыўся, нават у маркетынгавых мэтах, такім чынам пазіцыянаваць свой твор. Пагатоў, задоўга да напісання “Імя грушы” першым беларускім постмадэрнісцкім раманам (эпохі найноўшай рэінкарнацыі постмадэрнізму) я стаў лічыць твор Уладзіміра Караткевіча “Хрыстос прызямліўся ў Гародні”. З раманам Змітра Вішнёва я пакуль незнаёмы (бяру ў спіс літаратуры для летняга чытання). Таму сказаць, колькі постмадэрнізму ў “Замку, пабудаваным з крапівы”, не бяруся. Але нешта мне падказвае, што аўтары названых вамі водгукаў папросту блытаюць тэрміналогію. Бо творчасць Вішнёва, наколькі я знаёмы з ёй, мне бачыцца нейкім адгалінаваннем мадэрнізму са сваімі размаітымі авангардысцкімі практыкамі. Не стану хаваць, што колішні крытычны артыкул Змітра пра “Імя грушы” я характарызаваў як адыёзны. Але папраўдзе ён не зачапіў мяне так моцна, каб таіць на аўтара крыўду і тачыць нажы. І калі мне закарціць напісаць водгук на раман “Замак, пабудаваны з крапівы”, я зраблю гэта максімальна аб’ектыўна.
– Ці пагадзіцеся вы, что постмадэрнізм – гэта мода? Ці мае постмадэрнізм будучыню?
– Калі я пачынаў пісаць, то проста браў і пісаў, не азіраючыся на модныя накірункі. Але нечакана выявілася, што гэтае маё “проста пісанне” у той ці іншай ступені можа быць аднесена да постмадэрнізму. Атрымалася, што не я знайшоў постмадэрнізм, а постмадэрнізм знайшоў мяне. Нельга сказаць, што гэтая сустрэча не была для мяне прыемнай. Вось жа з уласнага досведу мне цяжка назваць постмадэрнізм модай. Для мяне асабіста гэта пераважны спосаб светаўспрымання. Калі Умбэрта Эка ці Дзмітрый Затонскі сцвярджалі пра вечнае вяртанне постмадэрнізму, пра тое, што для кожнай эпохі ўласцівы свой варыянт постмадэрнізму, то я пайду ў сваіх цверджаннях яшчэ далей: постмадэрнісцкае светаўспрыманне існавала заўсёды ад таго моманту, калі чалавек навучыўся не толькі смяяцца, але і жартаваць. Іншая рэч, што не заўсёды былі спрыяльныя ўмовы для таго, каб гэтае светаўспрыманне знайшло сваё адлюстраванне ў творчасці. Мабыць, і ў будучыні аж да Апакаліпсісу, а мо і пасля яго, будуць існаваць постмадэрністы. Праблема будучыні постмадэрнізму палягае хіба ў тым, як будуць успрымацца творы, напісаныя ў яго рэчышчы, праз 100-200 і г.д. гадоў.
– Можа быць такое, што пісьменнік, які назваўся калісьці пад уплывам моднай хвалі постмадэрністам, цяпер, калі хваля ўжо адышла, проста не можа пісаць па-іншаму, не можа знайсці сябе, не можа напісаць, напрыклад, якасную рэалістычную прозу?– А навошта? Навошта ламаць сябе, прымушаць да таго, што няміла сэрцу? Зрэшты, пры пільнай патрэбе ці дзеля эксперыменту можна паспрабаваць сябе пераадолець. Тэхнічна гэта, напэўна, магчыма. Праўда, не бяруся прадказаць, якім будзе плён.
– Чытачы вельмі цёпла прынялі “Імя грушы”, што нельга сказаць пра крытыкаў. Як вы ставіцеся да меркавання, што крытыкі раўнуюць чытача да пісьменніка і таму крытыкуюць найжарсцей тых, хто быў асабліва ласкава прыняты публікай?– Я не заўважыў падобнай палярызацыі чытачоў і крытыкаў. Тут не ўсё так адназначна. Адна з першых чыста чытацкіх рэакцый на “Імя грушы”, якая была выказана мне асабіста, была не цяплейшай за ядзерную зіму. А вось прафесійныя крытыкі былі, калі не цалкам прыязнымі ў ацэнцы “Імя грушы” (Г.Кісліцына, Л.Рублеўская), дык, прынамсі, без пустазвонска-хамаватых выпадаў (З.Вішнёў, Д.Жукоўскі, Н. Якавенка, М.Шчур). Мяркую, не трэба спрашчаць карціну, без агаворак сцвярджаючы, што крытыкі раўнуюць чытача да пісьменніка. Не менш асцярожна варта ацэньваць чытацкую прыязнасць да літаратара. Адзінае, што магу сказаць упэўнена: я свайго чытача люблю. Нават тады, калі мне намякаюць, што я над ім здзекваюся.
– Лексіку вашых твораў можна назваць даволі цяжкай для ўспрымання. “Незвычайныя” словы, якія вы выкарыстоўваеце, што гэта – архаізмы, неалагізмы? Якімі слоўнікамі вы карыстаеся, каб так узбагаціць мову сваіх твораў?– У канцы мінулага стагоддзя, будучы яшчэ студэнтам, я бязмэтна рабіў выпісы з розных слоўнікаў, што былі даступныя мне толькі ў бібліятэцы. Гэта слоўнік Вацлава Ластоўскага, гістарычны слоўнік беларускай мовы, дыялектныя слоўнікі. Таксама рабіліся выпісы “незвычайных” словаў, якія падаваліся ў каментарах да твораў класікаў беларускай літаратуры ХІХ ст. У той час я не мог сабе патлумачыць, навошта мне гэта патрэбна. Але не мінула і пяці гадоў, як амаль усё з занатаванага прыдалося. Дадаўся яшчэ “тоўсты” слоўнік Яна Станкевіча. Калі казаць пра “Імя грушы”, то прызнаюся, што ў першай частцы шмат лексікі ад Ластоўскага, у другой – ад Станкевіча, у трэцяй – ад Дуніна-Марцінкевіча. Апавяданне “Паляванне на пачварнага парсюка” напісана на беларускай мове з вялікай канцэнтрацыяй старабеларусізмаў XVI-XVII стст. Лічу, што старабеларушчына павінна заставацца для нас актуальнай крыніцай лексікі і асабліва устойлівых словазлучэнняў.
– Быць цікавым для нашчадкаў уваходзіць у вашу задачу?
– У мяне няма ніякіх задачаў. Я дзейнічаю спантанна. Верагодна, гэтая спантаннасць не будзе зразумелай ні нашчадкам, ні нават многім маім сучаснікам. Спакусліва думаць, што нехта хаця б дзеля спартыўнага інтарэсу прачытае твае творы ў той час, калі цябе самога ўжо не будзе.
– Вы актыўна жывяце ў Інтэрнэце, маеце блог пад назвай “Блог аднаго скамароха” і сайт, які завецца “Тэзей беларускае літаратуры”. Чаму Тэзей? У якіх лабірынтах блукае гомельскі Тэзей?
– Прысутнічаю ў віртуальнай прасторы сапраўды рэгулярна, бо чэрпаю адтуль ільвіную долю той інфармацыі, якую атрымліваю ўвогуле. “Блог аднаго скамароха” – гэта не назва, а падзагаловак да назвы майго інтэрнэт-дзённіка. Насамрэч ён называецца “Вяртанне на крукі свая”. Гэткі каламбур, які ў розных людзей выклікае розныя асацыяцыі, асабліва ад шматзначнасці слова “крук”. Што да скамарохаў, то з пэўнага часу я адчуваю пераемнасць з імі. Невытлумачальнае пачуццё. У сайта назва “Тэзей беларускага постмадэрнізму”. Яна знайшлася не выпадкова. Калі ў пачатку “нулявых” гадоў мне даводзілася дыскутаваць з Данілам Жукоўскім наконт наяўнасці/адсутнасці беларускага постмадэрнізму, шаноўны гарадзенскі “крытык новай хвалі” абвясціў мяне не толькі адзіным “правільным” постмадэрністам Беларусі, але і параўнаў з Тэзеем. Параўнанне мне спадабалася, і я выбраў яго для назвы сайта сваёй творчасці. Міф пра Тэзея мяне заўсёды захапляў. І вось я прымерыў яго вобраз на сабе. І што ж? Лабірынт агромністы. У яго хадах і тупіках – літаратура, гісторыя, музыка, фальклор, кіно… А яшчэ шмат парадаксальных сноў. А Мінатаўр, дакладна, як абяцаў Жукоўскі, толькі адзін – самота. Вось толькі, што з Арыяднай, да гэтага часу невядома…
– У вашым блогу вы аднойчы вельмі трапна адзначылі, што “крыўда + канспіралогія = нацыянальны характар беларусаў”. А што для вас значыць быць беларусам?– Быць беларусам для мяне – значыць падымаць са дна гісторыі артэфакты Беларускай Атлантыды. Да таго ж рабіць гэта нават тады, калі ніякіх артэфактаў зусім няма. Пагадзіцеся, што праца нялёгкая. Не кожны жыхар Беларусі на яе здатны, бо шчасліва спальвае жыццё ў карыстанні артэфактамі Русского Поля, па якія не трэба нырцаваць у акіян гісторыі.
– Зараз дакладна можна казаць, што амаль кожны рэгіён краіны адзначаны сваёй “унутранай” літаратурай. Асабліва актыўна ідзе літаратурнае жыццё ў Мінску і Брэсце. Ці можна казаць пра наяўнасць асобнай гомельская літаратуры?
– Ведаеце, я неангажаваны ў мясцовыя літаратурныя тусоўкі, таму не магу сказаць нічога пэўнага. Бокавымі слыхам і зрокам мне іншым разам выпадае фіксаваць нейкія падзеі, што звязаныя з гомельскім літаратурным жыццём. Але я заўсёды па-за гэтымі падзеямі. Я не ведаю тых гомельскіх творцаў. А яны не ведаюць мяне. Калі б у нас былі хаця б найменшыя пункты судакрання, мы абавязкова пазнаёміліся б. А так – прабач мяне, мая чарэшня. Для мяне гомельская літаратура – гэта творчасць Югасі Каляды, эксперыменты Андруся Скідана з літаратурна-мастацкага асяродку колішняга самвыдата “Аксамітны Жах”, замалёўкі пра Гомель і ваколіцы Уладзіслава Ахроменкі. Іх творы зусім непадобныя міжсобку. Але ў іх сапраўдная любоў да гораду над Сожам, дарма што яна наўмысна не выпінаецца.
– Вы пераклалі на беларускую мову песню Юрыя Дземідовіча “Чароўны трусік”. Песні якіх яшчэ беларускіх выканаўцаў вы перакладалі?– Напэўна, “Чароўнага трусіка” мне прыгадаюць і ў апраметнай. Просценькі вершык, які здолеў бы перакласці школьнік, што мае збольшага добрыя веды ў беларускай. Мне толькі пашчасціла апярэдзіць іншых ахвочых, а потым абараняць Юру за тое, што ён пасаромеўся спяваць “трусік”. Але самае забаўнае, калі знайшліся крытыкі, якія аўтарытэтна заяўлялі, што мой пераклад няўдалы. Ага, нібы гаворка ідзе пра пераклад “Гільгамеша” ці “Іліяды”. З тых маіх перакладаў песень беларускіх выканаўцаў, што потым загучалі іх жа галасамі, можна назваць гурты Naka, Нестандартный вариант, Серебряная свадьба (часткова), магілёўскі гурт Waria. Я кансультаваў па моўна-стылістычных пытаннях гурт Termin X, які не так даўно прэзентаваў альбом “Што дае нам магчымасць дыхаць”. Перакладаю таксама песні замежных выканаўцаў (Rammstein, Плач Єремії, Linkin Park і інш.). У творчым даробку ёсць і ўласныя тэксты, напісаныя адмыслова як песенныя. Але пакуль яны ляжаць паўмёртвым грузам. Маладыя гурты любяць пісаць тэксты песень самастойна са страшэннымі моўнымі памылкамі. Узяць гатовае і якаснае яны чамусь не могуць.
-
- Вы пішаце прозу, займаецеся перакладамі, выконваеце песні, выкладаеце у школе. Што для вас займае першае месца? Хто ён – Сяргей Балахонаў – пісьменнік, гісторык, перакладчык? – Не хацелася б рабіць нейкага ранжыравання. Усё гэтыя іпастасі ў аднолькавай ступені складаюць маё агульнае “я”. Калі нешта з пералічанага адкінуць ці наўмысна паставіць на першае месца, то я буду не я. Праўда, у тых выпадках, калі мяне просяць коратка абазначыць сваю сферу дзейнасці, найперш я называю сябе настаўнікам.
– А калі вы ўпершыню зразумелі, што вы – пісьменнік?– Прызнаюся, што я аж дасюль цалкам не паверыў у гэта. У 2000 годзе, калі я служыў у войску і патрапіў у больніцу, мяне адшукаў адзін хлопец, які чытаў мае першыя творы ў газеце “Наша Ніва”. Ён прынёс для мяне цывільную вопратку, і мы паехалі да яго цешчы. Вось жа тады сваёй жонцы і цешчы гэты хлопец адрэкамендаваў мяне як беларускага пісьменніка. Сэрца ў мяне затахкала, бо раней мяне ніхто пісьменнікам не называў. Магчыма, гэты эпізод для мяне і стаў адпраўным пунктам усведамлення сябе пісьменнікам. На той час у маім даробку было ўсяго некалькі надрукаваных нататак.
– Пытанне да Балахонава-гісторыка: вам падабаецца час, у які мы жывем? Якая гістарычная эпоха вабіць вас больш за іншыя?
– Помніцца, як герой рамана Умбэрта Экі “Ківач Фуко”, разважаў над падобнага кшталту пытаннем. І сэнс яго разваг палягаў у тым, што няма і ніколі не будзе ідэальнай эпохі. Чалавек, калі ён увогуле пра такія рэчы задумваецца, заўжды будзе пачуваццца ў сваім часе дыскамфортна, прымерваючы на сябе іншыя гістарычныя перыяды. Калі мяне пытаюць, ці хацеў бы я вярнуцца ў сваё юнацтва (часы распаду СССР і станаўлення незалежнай Беларусі), то я адказваю адмоўна. Вяртацца не хачу. Хачу пабыць там на экскурсіі ці ў экспедыцыі. Гэтак сама, як хацеў бы пабываць у кожным перыядзе беларускай гісторыі. Але жыць пастаянна ў Вялікім княстве Літоўскім ці ў Северо-Западном крае, захоўваючы свой цяперашні досвед, мне катэгарычна не хацелася б. Апошнія колькі гадоў містычным чынам мяне вабіць далітоўскі перыяд гісторыі Беларусі, пра які мы ведаем, па вялікім рахунку, не так і шмат. Нам невядома, як нашы продкі таго часу прызнаваліся адзін адному ў каханні. Нам не знаёмы гумар Усяслава Чарадзея і яго падданых. Поўнай загадкай для нас з’яўляецца наяўнасць ці адсутнасць у ІХ-ХІІІ стст. тутэйшай свецкай мастацкай літаратуры. Але зноў жа мая цікавасць да гэтай эпохі не азначае, што я лічу яе ідэальнай ці, прынамсі, утульнай для сябе.
-
- Сёлета спаўняецца пяць год з часу выдання вашай першай кнігі “Імя грушы”. Сапраўды, яна тады выклікала рэзананс. З той пары вы не адзначыліся такім жа яркім выступам. Над чым вы цяпер працуеце?– Сапраўды, новых кніг майго аўтарства з таго часу не з’явілася. Але ж нельга казаць, што ўсю гэту пяцігодку назіралася маё творчае маўчанне. Я не маўчаў. Былі ж і “Снег капітана Мантгомеры” пра падзеі ў Гомелі сярэдзіны XVII ст., і альтэрнатыўная фантастыка “Пятля зацятасці”, і шматлікія містыфікацыі нашкталт “Пракляцця Вешчага Баяна” ды “Супер-Марыё з Вялікага княства Літоўскага”. Пры жаданні ўсё гэта можна было б аб’яднаць пад адной вокладкай. Але кніга атрымалася б у выніку дужа пярэстай у жанравым сэнсе. Мне ж самому хацелася б бачыць наступнай кнігай паўнавартасны ў сэнсе аб’ёму раман. Аднак загваздка ў тым, што я пішу яго амаль заўсёды ў летнія месяцы. Ён апавядае пра настаўніцкае жыццё з фантастычным суплётам рэчаіснасці і надрэальнага. Акрамя таго я распачаў некалькі іншых буйных твораў, ды будучыня іх пакуль яшчэ менш пэўная, чым у настаўніцкага рамана. На ўсё патрэбны час. І не проста вольная хвілінка, а такая хвілінка, калі паспеў адпачыць. Таму бальшыня ўсплёскаў пісьменніцкай актыўнасці ў мяне назіраюцца ў часе вакацый. Вось такая проза жыцця.
Гутарыла Алеся СЯНЧУК. Публікуецца падодле: блог газеты «Літаратура і Мастацтва», 18.06.2010 г. 14:09:00 
