У лабірынце з постмадэрністам

...Утварыўся лябірынт тэкстаў са шматлікімі галерэямі й сьцежкамі, па якіх блукаюць самотныя аўтары й ня могуць выйсьці да чытача, бо чытач блукае па сваіх сьцежках. Інфармацыйна-тэкставы лябірынт - гэта й ёсьць на сёньня нашае культурніцкае поле.

Пятро Васючэнка




Я цалкам згодзен з братам, але хацеў бы перавесці нашу спрэчку крыху... убок.

Уладзімір Караткевіч.
«Хрыстос прызямліўся ў Гародні»

ТЭЗЕЙ Пачалося з непаразумення. Мой заклік да творцаў не хаваць за словам «постмадэрнізм» уласных недапрацовак¹ палічылі замахам на беларускі постмадэрнізм як з'яву. Насамрэч мяне турбавала і турбуе іншае: змаганне грамадскіх дзеячоў за эмансіпацыю ад беларускай аўдыторыі. Злоўжыванне ПМ - малы эпізод, зручная ілюстрацыя. Але для Сяргея Балахонава чыстае і светлае імя беларускага постмадэрнізму ёсць справай гонару, і ён натхнёна крэсліць панараму дасягненняў². Шырыня й велічнасць малюнку выклікалі пытанні што да абраных ім крытэраў постмадэрнасці, якія самі па сабе ёсць ці не найлепшым прыкладам ПМ-мыслення, якое адмаўляе іерархіі ды ўніверсальную, адзіную для ўсіх ісціну.
Грунтуючыся ў тым ліку на гэтым тэксце, Аляксей Бацюкоў трапна вызначыў сітуацыю з літаратурным авангардам:

Шаноўныя людзі напісалі прыгожыя, нават захапляльныя кнігі ды артыкулы пра сучасны беларускі авангард і пры гэтым самі стварылі ці ня самыя яркія авангардныя творы. Асабіста я не знаходзіў у літаратараў і ў творах, дасьледаваных імі, тых глыбокіх сэнсаў і тых повязяў з самымі сучаснымі сусьветнымі плынямі, якія былі раскрытыя і паказаныя спадарамі В. Акудовічам і Ю. Барысевічам. Падыход, выяўлены спадарамі С. Балахонавым і В. Акудовічам... навязвае нейкі стэрэатып. Постмадэрн выступае як нешта акрэсьленае і моднае, усім зразумелае і што ўжо тым-гэтым выкарыстоўваецца напоўніцу альбо часткова, у той час як застаецца адкрытым пытаньне, па якім крытэры да ліку постмадэрновых можна не далучаць пэўных тэкстаў³.

Даволі пікантная сітуацыя (сапраўдны зрух літаратуры ўбок; але не штурханне, хутчэй дрэйф) - пра мастацкія тэксты чытаць нашмат цікавей, чым самі тэксты: больш выразнасці, інтрыгі, фантазіі. Чарговы выступ сп. Балахонава⁴ не развеяў уражання: баронячы ПМ ужо ад сп. Бацюкова, ён падаў азначэнне постмадэрнізму й крытэры далучэння тэксту да ПМ-сям'і, чаго не ставала першаму артыкулу, і вычарпальна праілюстраваў іх цытатамі, вызваліўшы чытачоў ад неабходнасці звяртацца «да першакрыніцаў».

Азначэнне тыповае, крытэры звычайныя. Найбольшыя засцярогі выклікае «парадыйны спосаб апавяданьня, валадараньне адметнага кшталту іроніі», кшталт якой варта было б удакладніць, бо лёгкасць, з якой аўтар знаходзіць патрэбныя рысы і выдае твору ПМ-сертыфікат, спакушае агаласіць шэдэўрамі постмадэрну па-балахонаўску «Чжуан-цзы» або «Гільгамеша».

Інтэлектуальны энтузіязм, нават данкіхоцкага тыпу, выклікае павагу. Але хацелася б, высветліўшы канчаткова параўнальна простае пытанне пакрыўджанага постмадэрнізму, прапанаваць высілкам калегаў больш адпаведнае рэчышча.

МІНАТАЎР Нараканні на нечытэльнасць ды жанравую беднасць трапляюць на старонкі часопісаў адчувальна радзей, чым клопат пра постмадэрнізм. Прасцей не чытаць беларускага, балазе іншага хапае, тым больш што нешматлікія публікацыі літаратурная грамада сустракае бетонным мурам маўчання. Галасы клічуць у пустыні:

Сказ з трох словаў: «Беларуская літаратура - нудоціна». Я, вядома, не пагаджаўся, прыводзіў прыклады Караткевіча, Маўра і... Вось на гэтым «і» я і спыняўся, бо больш ня мог згадаць... І вось з майго двухгадовага дасьледаваньня паўстала зусім непрыгожая карціна: сучасная масавая беларуская літаратура адсутнічае⁵.

Ня маем мы ня толькі фантастыкі, дэтэктываў, прыстойных гістарычных твораў, мы ня маем звычайнай добрай сучаснай літаратуры, дзе б аўтары з застарэлым дысыдэнцтвам не настальгавалі па савецкім часам (С. Астравец, І. Сідарук, В. Мудроў), не капіявалі шэранькіх заходніх твораў у расейскім перакладзе (Ю. Станкевіч), не гублялі галавы на прыдуманай уласнай «геніяльнасьці» (Адам Глёбус), не імкнуліся моўным ды тэматычным эпатажам прыхаваць адсутнасьць двух найважнейшых складнікаў сапраўднай літаратуры - мець, што сказаць, і ўмець гэта сказаць (Ільля Сін, З. Вішнёў)... Ці ня ў гэтым уся справа - у халтуры пісьменьнікаў, непрафэсійнасьці... няздольнасьці пісаць цікава, у перакананасьці, што чытач праглыне любое, як-бы й пра што-б яму ні пісалі, бо тое - па-беларуску?⁶

Ніякае дыскусіі не завязваецца. Ніхто нават не пакрыўдуе публічна. На інтэрнэт-форумах на litara.net і knihi.com здараюцца абмены думкамі паміж бакамі: ультраліберальны сеціўны этыкет, карнавальнае стракаценне мянушак-нікаў, разняволеная форма выказванняў іншым разам спрыяюць шчырасці, нашмат часцей (і звычайна з ініцыятывы прадстаўнікоў літаратурнай супольнасці) - пустому балбатанню і дэзарыентацыі. Фактычна накінуты літаратарамі і іх паплечнікамі стыль аргументацыі выключае сур'ёзнае стаўленне да таго, што гаворыцца на форумах. Самае ж галоўнае: збліжэння не назіраецца. Мінатаўр беларускага лабірынту завецца Самота.

НЯЎЛОЎНЫ Тое, што «асаблівасьць постмадэрновага тэксту - гэта спалучэньне арыентаванасьці на масавага спажыўца на першым узроўні … з складанымі сымбалямі і «кодамі» на другім узроўні тэксту, дабрацца да якога чытач можа толькі праз пэўныя намаганьні» адзначаў, з спасылкаю на працы В. Акудовіча, Аляксей Бацюкоў⁷.

З ягонай наступнай высновай, што ў творах, якія ў Беларусі шырака абвяшчаюцца постмадэрнымі, бракуе якраз-такі гэтага «простага» ўзроўню, нагэтулькі цяжка не пагадзіцца, што апанент абмежаваўся менш дакладнай фармулёўкай: «Шматслойнасьць закліканая даць праўду кожнаму чытачу згодна з роўнем яго падрыхтаванасьці, адукаванасьці, абазнанасьці, эрудыцыі» ⁸.

Асцярожнасць беларускіх прыхільнікаў ПМ у абыходжанні з словам «шараговы» красамоўная. Ці ўваходзіць у «кожныя» чытач, які хоча пачытаць вечарам цікавую й захапляльную кнігу? Прыкладаў такога падыходу ў беларускай літаратуры няма. У сусветнай магу без затрымкі згадаць «Імя ружы».

Постмадэрнісцкіх тэкстаў у поўным сэнсе гэтага слова ў нас няма. Ёсць толькі Валянцін Акудовіч, які імкнецца сцвердзіць адваротнае, ды Сяргей Балахонаў, пяру якога належыць ці не адзіны вынятак - серыя мініяцюр на чале з «Аднарогамі Беларусі». Калі б «Клакоцкі...» не выклікаў непераможнага жадання заснуць, калі б Караткевіч напісаў «Хрыста…» на дваццаць год пазней… Каб мець шансы злавіць беларускага аднарога, трэба рызыкнуць і сказаць колькі словаў наконт тэхнічнага боку.

ПОСТМАДЭРНІСЦКІ МЛЫН Галоўная, на мой погляд, памылка абаронцаў постмадэрнісцкага млыну ў тым, што яны блытаюць прыём і метад. Постмадэрнісцкі арсенал у беларускай літаратуры карыстаецца вялікім попытам, спробаў стварыць паслядоўна постмадэрнісцкі тэкст - нашмат меней, не кажучы ўжо пра поспех.

Менш за ўсё чакаеш сустрэць постмадэрнісцкі «часова-прасторавы кактэйль» у творах на гістарычныя тэмы. Аднак што ў аповесці Андрэя Федарэнкі «Нічые» («Полымя» № 3, 2001, тэма - Слуцкае паўстанне), што ў рамане Алеся Наварыча «Літоўскі воўк» («Маладосць» №№ 4-6, 2003, тэма - паўстанне 1863 году) знарочыстыя анахранізмы, нечаканыя перамяшчэнні нашага сучасніка ў герояў, якія набываюць выгляд маскі, што гаворыць чужым голасам, з'яўляюцца важкім сродкам выказвання аўтарскае пазіцыі.

Ірына Шаўлякова⁹ прыводзіць нямала забаўных прыкладаў з «Нічыіх»: «Вельмі хутка тэнісіст узмахнуў ракеткаю - адляцелі палякі, прыкаціліся чырвоныя» . У «Літоўскім ваўку» вельмі гарманічна з неадназначным (у вузка звышсучасным значэнні) стаўленнем аўтара да сваіх герояў - удзельнікаў «інсурэкцыі», ягонай выразнай арыентацыяй на расійскую гістарыяграфію паўстання гучыць фраза пра кітайскую пагрозу Еўропе, укладзеная ў вусны расійскага чыноўніка.

Абсалютна немагчымая для еўрапейца ў сярэдзіне ХІХ стагоддзя філіпіка падаецца нялішняй. Наварыч-грамадзянін звяртаецца да сучаснікаў. У гэтай фразе, паміж іншага, можна заўважыць адметнага кшталту іронію (sic!), звернутую да чытача: маўляў, што вы сабе галаву забіваеце нейкім паўстаннем напаўзабытым, калі тут вунь якая пагроза навальваецца.

Наўрад ці нават Сяргей Балахонаў рызыкне залічыць вышэйзгаданыя тэксты да набыткаў беларускага постмадэрну. Проста прыёмы зрабіліся агульнаўжывальнымі, і ў адзінкавым, несістэматычным ужыванні не з'яўляюцца маркерам ПМ. Гэта мова эпохі, да складання яе спрычыніліся што Эйнштэйнава тэорыя адноснасці і квантавая механіка, што мультыкультуралізм ды тэалогія пасля Асвенціму.

Гэтая мова гучыць у «Юрлівых санетах» Юрася Пацюпы, апавяданнях Уладзімера Някляева і ў шмат якіх іншых творах. Сапраўдная постмадэрнісцкая гульня з сэнсамі, кодамі, стэрэатыпамі, пазбаўленымі звыклага іерархічнага кантэксту, якая, на думку ПМ-тэарэтыкаў, павінна выпрадукаваць твор, цікавы ўсім, але кожнаму па-свойму, складанейшая за знакамітую Glasperlenspiel. У Беларусі, як і паўсюль, аматараў на гэткія высілкі няшмат.

Жаданне палічыць прыём за метад цалкам зразумелае: паставіўшы мэту зацікавіць і шараговага спажыўца, беларускія постмадэрністы рызыкуюць зрабіцца нават большымі рэвалюцыянерамі, чым меркавалі быць.

ЗАБЫТЫ ХОД Браць у разлік спажыўца - цымус усяго постмадэрнісцкага. Спажывец - саўдзельнік стварэння сімвалаў, кодаў і стэрэатыпаў, без яго цытаты і алюзіі губляюць водар і сэнс, а гульня з імі нагадвае беганіну з мячом па стадыёне самотнага малога, які кампенсуе адсутнасць іншых гульцоў усёмагутнай дзіцячай фантазіяй.

Прыгожая мара Пятра Васючэнкі, быццам «інфармацыйна-тэкставы лабірынт - гэта й ёсьць на сёньня нашае культурніцкае поле» , застаецца адно мараю, ці самападманам, пакуль «блукаюць самотныя аўтары й ня могуць выйсьці да чытача, бо чытач блукае па сваіх сьцежках» ¹⁰. Яны для чытача ніякія не аўтары, а ён для іх ніякі не чытач. У лабірынтах жа, паводле азначэння, розныя калідоры павінны злучацца між сабою, хай сабе заблытаным і складаным спосабам. І поле аніяк не можа быць асобна - для аўтараў, асобна - для чытачоў.

Адштурхоўваючыся ад творчасці Ігара Бабкова, я прапанаваў бы пісьменніку заснуць. Заснуць і бачыць сны пра тое, што ён - чытач. Калі ён будзе спаць усёй адданасцю, у нейкі момант мастак слова не зможа не спытаць сябе: «Хто я - пісьменнік, які сніць, што ён чытач, ці чытач, які прысніў, што ён - пісьменнік?»

Калі пачаць пісаць, не прачынаючыся (а гэта, мяркуючы па некаторых тэкстах, не створыць цяжкасцяў для майстроў пяра), ёсць неблагія шансы задаволіць вынікам і чытача, і пісьменніка. А калі чытач і пісьменнік раптам зазірнуць у адзін тэкст, тады й паўстане нарэшце культурніцкае поле. Без іхняга судакранання нічога культурніцкага не выйдзе.

Утвораць сілавыя лініі таго поля прымроены Пятром Васючэнкам лабірынт ці прымроены Паўлам Абрамовічам менскі філіял Александрыйскай бібліятэкі імя Хорхе Борхеса - пакуль невядома. Вядома іншае - на сёння гэты «лабірынт» больш за ўсё на свеце нагадвае вялікі цёмны пакой, у якім самотны Сяргей Балахонаў добрасумленна спрабуе адшукаць чорную котку, якая перабегла дарогу беларускаму постмадэрнізму. Але зламысніцы-коткі там?..

Літаратура:
¹ Даніла Жукоўскі. Пасткі на хайвэі постмадэрнізму // ARCHE. 2001. № 4.
² Сяргей Балахонаў. Ізноў пра кляты постмадэрнізм // ARCHE. 2002. № 1.
³ Аляксей Бацюкоў. Штурханьне ўбок // ARCHE. 2003. № 1.
⁴ Сяргей Балахонаў. Архіпэляг «постмадэрн», альбо Аналізу халодная сляза // ARCHE. 2003. № 3.
⁵ Раман Кардонскі // Беларус. 2003, чэрвень.
⁶ Навум Галяшэвіч // Беларус. 2003, ліпень.
⁷ Аляксей Бацюкоў. Штурханьне…
⁸ Сяргей Балахонаў. Архіпэляг…
⁹ Ірына Шаўлякова. Гісторыя ўкрыжаваньня // Дзеяслоў. 2003. № 3.
¹⁰ Нешта мусіць выплавіцца. Размова Алеся Аркуша з Пятром Васючэнкам // Калосьсе. 2000. № 8.

Даніла Жукоўскі, ARCHE. 2004. №1.